Jak można się zarazić Enterococcus faecalis?

Enterococcus faecalis to bakteria, z którą każdy z nas ma kontakt praktycznie codziennie – i to często bez żadnych negatywnych skutków. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy dochodzi do zakażenia bakteryjnego w miejscu, w którym ten drobnoustrój nie powinien się znaleźć. W większości przypadków wywołuje zakażenia głównie w obrębie dróg moczowych, dlatego warto wiedzieć, jak wygląda zakażenie bakteryjne tego typu i kiedy stanowi realne zagrożenie.

W artykule wyjaśniamy, czym różni się od innych bakterii z grupy paciorkowców, jakimi drogami najczęściej dochodzi do zakażenia oraz jak skutecznie zmniejszyć ryzyko zakażenia w codziennym życiu.

Czym jest Enterococcus faecalis?

Enterococcus faecalis, znany dawniej jako paciorkowiec kałowy, to bakteria należąca do grupy ziarniaków Gram-dodatnich (bakterii gram dodatnich).

Nazwa „ziarniak” bierze się od jej kulistego lub owalnego kształtu – pod mikroskopem ten rodzaj bakterii najczęściej występuje w parach lub układa się w krótkie łańcuszki. Jest to bakteria występującą powszechnie zarówno u ludzi, jak i zwierząt, co dodatkowo ułatwia jej rozprzestrzenianie się w środowisku.

Tym, co najbardziej wyróżnia Enterococcus faecalis na tle innych drobnoustrojów, jest jego niezwykła oporność na trudne warunki środowiskowe. Bakteria ta potrafi przetrwać w ekstremalnych temperaturach, w środowisku o wysokim stężeniu soli, a także przy skrajnych wartościach pH. Dzięki tej żywotności potrafi długo utrzymywać się na różnych powierzchniach, co czyni ją częstym utrapieniem, zwłaszcza w środowiskach szpitalnych.

Do skutecznej dekontaminacji rekomendujemy jeden z poniższych środków, zależnie od tego gdzie ma zostać użyty (na powierzchniach, skórze pacjenta, do mycia rąk)

Enterococcus faecalis a naturalna flora bakteryjna organizmu

Warto podkreślić, co często zaskakuje pacjentów, że obecność bakterii Enterococcus w organizmie nie jest z natury zjawiskiem patologicznym. Jest to komensal, czyli naturalny element ludzkiego mikrobiomu (fizjologicznej flory bakteryjnej).

Najliczniej zasiedla przewód pokarmowy, a dokładnie jelito grube. Bakterie Enterococcus faecalis występują również w jamie ustnej, a u wielu zdrowych kobiet są stałym elementem flory dróg rodnych. Dopóki układ odpornościowy działa prawidłowo, a naturalna równowaga bakteryjna organizmu jest zachowana, obecność bakterii tego gatunku w obrębie układu pokarmowego nie powoduje żadnych objawów chorobowych – wręcz przeciwnie, jako stały mieszkaniec jelit bakteria ta konkuruje o pożywienie i miejsce na błonach śluzowych z groźniejszymi patogenami, pomagając utrzymać stabilność ekosystemu jelitowego.

Problem pojawia się, gdy bakteria opuści swoje naturalne środowisko (np. z jelit przedostanie się w obręb układu moczowego) lub gdy odporność organizmu zostanie osłabiona. Enterococcus faecalis jest tzw. patogenem oportunistycznym – wykorzystuje okazję i atakuje, gdy organizm traci naturalne mechanizmy obronne, np. w wyniku operacji chirurgicznej, obecności cewnika lub silnej antybiotykoterapii.

Enterococcus a paciorkowiec wywołujący ból gardła – czy to ta sama bakteria?

W potocznym języku „paciorkowiec” bywa używany zamiennie na określenie różnych bakterii, co często prowadzi do nieporozumień. Enterococcus faecalis, czyli paciorkowiec kałowy, to zupełnie inny rodzaj bakterii niż te, które najczęściej kojarzone są z infekcjami górnych dróg oddechowych.

Poszczególne paciorkowce grupy A, B czy C to bakterie paciorkowca o zupełnie innej charakterystyce klinicznej niż Enterococcus faecalis. Paciorkowcowe zapalenie gardła wywołuje zazwyczaj paciorkowiec ropny (Streptococcus pyogenes) – to on odpowiada za typowy ból gardła, gorączkę i naloty na migdałkach. Z kolei za dużą część przypadków zapalenia płuc, zwłaszcza u dzieci i osób starszych, odpowiada dwoinka zapalenia płuc (Streptococcus pneumoniae, pneumokok). Obie te bakterie należą do szerokiej rodziny paciorkowców, a paciorkowce wywołują u człowieka bardzo różnorodne obrazy kliniczne w zależności od gatunku i miejsca zakażenia – grupy paciorkowców wywołują zupełnie inne objawy niż Enterococcus faecalis – ten ostatni niemal nigdy nie jest przyczyną klasycznego zapalenia gardła, lecz przede wszystkim infekcji w obrębie układu moczowego, ran oraz zakażeń wewnątrzszpitalnych.

Innymi słowy: paciorkowce chorobotwórcze wywołują przede wszystkim infekcje dróg oddechowych, natomiast bakterie enterococcus są przede wszystkim patogenami oportunistycznymi związanymi z florą jelitową i drogami moczowymi. Warto też podkreślić, że ryzyko zapalenia wątroby typu A, B czy C nie ma nic wspólnego z paciorkowcem kałowym – to zupełnie inne czynniki chorobotwórcze, o odmiennej budowie i drogach transmisji, mimo że w potocznych wyszukiwaniach bywają ze sobą mylone.

Główne drogi zakażenia Enterococcus faecalis

Do zakażenia paciorkowcem dochodzi rzadko w sposób przypominający klasyczne „złapanie wirusa” drogą kropelkową. Ponieważ Enterococcus faecalis naturalnie bytuje w naszym ciele oraz potrafi długo przetrwać poza nim, wyróżnia się dwa główne mechanizmy, dzięki którym do zakażenia Enterococcus faecalis dochodzi: autozakażenie (przeniesienie własnych bakterii w niewłaściwe, podatne na infekcję miejsce) oraz zakażenie egzogenne, czyli nabycie bakterii ze środowiska zewnętrznego. W obu przypadkach wywołuje zakażenie zwykle wtedy, gdy dojdzie do przełamania naturalnych barier ochronnych organizmu, a nie w wyniku bezpośredniego zarażenia od drugiej osoby drogą kropelkową.

Przeniesienie bakterii z odbytu do cewki moczowej

To najczęstsza przyczyna infekcji dróg moczowych wywołanych przez Enterococcus faecalis. Jest to typowy przykład autozakażenia. Problem ten dotyczy przede wszystkim kobiet, co wynika bezpośrednio z anatomii – cewka moczowa, pochwa i odbyt znajdują się bardzo blisko siebie, a sama cewka jest stosunkowo krótka, co ułatwia bakteriom wędrówkę do pęcherza.

• Niewłaściwa higiena po skorzystaniu z toalety: podcieranie się w kierunku od odbytu do przodu (zamiast od przodu do tyłu) mechanicznie przenosi bakterie kałowe w okolice ujścia cewki moczowej.
• Niewłaściwa bielizna: noszenie ciasnej, nieprzewiewnej bielizny (szczególnie typu stringi), która przesuwa się podczas ruchu, działa jak „most”, po którym bakterie wędrują z okolic odbytu w stronę dróg moczowo-płciowych.
• Aktywność seksualna: zbliżenia mogą sprzyjać mechanicznemu przemieszczaniu się bakterii w okolice cewki moczowej.

Zakażenie bakterią brudnych rąk

Dłonie to główny wektor odpowiedzialny za rozprzestrzenianie się paciorkowca kałowego. Ponieważ bakteria ta wydalana jest z przewodu pokarmowego wraz z kałem, każdy kontakt z okolicami intymnymi bez późniejszego, dokładnego umycia rąk stwarza ogromne ryzyko zakażenia bakterią brudnych rąk.

Zaniedbanie higieny rąk po skorzystaniu z toalety, zmianie pieluchy u dziecka czy zabiegach pielęgnacyjnych pozwala bakteriom skolonizować skórę dłoni. Stamtąd Enterococcus faecalis może zostać łatwo przeniesiony na otwarte rany, zadrapania i cewniki, na błony śluzowe (usta, nos, oczy) lub przygotowywaną żywność, a także na inne osoby, np. podczas podawania rąk.

Kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami w miejscach publicznych

Paciorkowiec kałowy jest wyjątkowo oporny na wysychanie, brak substancji odżywczych i zmiany temperatur. Dzięki temu potrafi przetrwać na przedmiotach nieożywionych od kilku dni do nawet kilku miesięcy. Miejsca publiczne stanowią doskonałe pole do zakażenia organizmu bakteriami pozostawionymi przez osoby niedbające o higienę – w publicznych toaletach, w szpitalach i przychodniach medycznych, a także na basenach, siłowniach i w saunach dochodzi do zakażenia bakteriami znajdującymi się na klamkach, poręczach, matach czy ręcznikach.

Miejsce i sytuacje sprzyjające zakażeniu

Choć Enterococcus faecalis towarzyszy nam na co dzień, do rozwinięcia się infekcji najczęściej dochodzi w określonych warunkach. Środowiska, w których przebywa wiele osób, a także sytuacje naruszające naturalne bariery ochronne organizmu (skórę lub błony śluzowe), stwarzają bakteriom idealne warunki do ataku.

Publiczne toalety, baseny i place zabaw

Te trzy pozornie różne miejsca łączy wysokie ryzyko zakażenia drobnoustrojami pochodzenia kałowego przy jednoczesnej dużej rotacji ludzi. Nawet dokładne mycie rąk nie zawsze wystarcza, jeśli po umyciu trzeba dotknąć klamki czy kranu, na których bakterie mogą przetrwać wiele tygodni. Wilgotne, ciepłe środowisko basenów i saun sprzyja przetrwaniu drobnoustrojów mimo chlorowania wody, a piaskownice bywają zanieczyszczone odchodami zwierząt, co jest szczególnie istotne w kontekście małych dzieci.

Zakażenia szpitalne i pooperacyjne

Szpitale to miejsca, w których Enterococcus faecalis stanowi jedno z najpoważniejszych wyzwań, ponieważ spotykają się tu pacjenci z osłabioną odpornością oraz inwazyjne procedury medyczne. Każda rurka wprowadzona do ciała – cewnik moczowy, wkłucie dożylne czy rurka intubacyjna – stanowi dla bakterii „autostradę” omijającą naturalne bariery ochronne skóry. Dodatkowym problemem jest zdolność tej bakterii do tworzenia biofilmu, czyli lepkiej powłoki na powierzchniach sztucznych materiałów medycznych.

Zabiegi stomatologiczne

Jama ustna to drugie, po jelitach, naturalne środowisko bytowania Enterococcus faecalis. Bakteria ta jest główną przyczyną niepowodzeń leczenia kanałowego, ponieważ potrafi przetrwać w kanale korzeniowym, opierając się działaniu silnych środków odkażających. Przy ekstrakcji zęba, u osób o obniżonej odporności, bakterie z jamy ustnej mogą przedostać się do krwiobiegu, co u pacjentów z wadami serca zwiększa ryzyko zapalenia wsierdzia.

Kto jest najbardziej narażony na zakażenie bakteriami Enterococcus?

U w pełni zdrowej osoby Enterococcus faecalis rzadko wywołuje problemy. Infekcja rozwija się zazwyczaj wtedy, gdy organizm jest osłabiony, a naturalne bariery ochronne zostają przełamane. Do grup, u których ryzyko zakażenia jest znacznie wyższe, należą:

• Kobiety w ciąży – rosnąca macica uciska pęcherz i moczowody, co utrudnia jego opróżnianie, a zmiany hormonalne ułatwiają bakteriom wędrówkę w górę cewki moczowej. Nieleczony bezobjawowy bakteriomocz może przerodzić się w odmiedniczkowe zapalenie nerek i zwiększać ryzyko przedwczesnego porodu.
• Niemowlęta i noworodki – ze względu na niedojrzałość układu immunologicznego, m.in. w wyniku zakażenia okołoporodowego lub nieprawidłowej pielęgnacji podczas zmiany pieluchy.
• Osoby z obniżoną odpornością i pacjenci szpitalni – pacjenci onkologiczni, po przeszczepach, chorzy na cukrzycę oraz seniorzy, u których nawet niewielka liczba przeniesionych bakterii może zainicjować rozwój choroby, zwłaszcza w połączeniu z antybiotykoterapią i procedurami inwazyjnymi.

Jakie choroby wywołuje Enterococcus faecalis? Objawy zakażenia

Dopóki Enterococcus faecalis pozostaje w jelitach, jest dla nas niegroźny. Kiedy jednak przedostanie się do innych narządów lub wykorzysta spadek odporności, staje się wszechstronnym patogenem, wywołując choroby o różnym nasileniu – od łagodnych stanów zapalnych po infekcje zagrażające życiu. Bakterie tego gatunku wywołują infekcje przede wszystkim w miejscach, do których normalnie nie mają dostępu, a same paciorkowców wywołują infekcje najczęściej wtedy, gdy naturalne bariery ochronne organizmu zostają przełamane.

Zakażenia układu moczowego

To zdecydowanie najczęstsza postać infekcji dróg moczowych wywoływanych przez bakterii enterococcus faecalis – to właśnie ta bakteria jest jednym z częstszych czynników wywołujących zakażenia układu moczowego u dorosłych, obok znacznie częstszej pałeczki okrężnicy. Zakażenia pęcherza moczowego bakteriami Enterococcus zwykle zaczynają się w cewce moczowej, a następnie rozwijają się w pęcherzu.

Do typowych objawów zakażenia paciorkowcem należą: pieczenie i ból podczas oddawania moczu, częstomocz, zmiana wyglądu i zapachu moczu (czasem z domieszką krwi) oraz tępy ból w podbrzuszu.

Nieleczone choroby układu moczowego wywołane przez Enterococcus faecalis mogą prowadzić do poważniejszych powikłań, w tym zapalenia nerek – bakterie te wywołują infekcje układu moczowego szczególnie często u osób z obniżoną odpornością i są jedną z częstszych przyczyn zakażeń układu moczowego wymagających hospitalizacji. Ogólnie rzecz biorąc, wywołujący zakażenia układu moczowego szczep może utrzymywać się w organizmie długo, jeśli leczenie zostanie przerwane zbyt wcześnie.

Zakażenia dróg moczowych bakteriami Enterococcus należą do najczęstszych przyczyn wizyt u lekarza z powodu dolegliwości w obrębie układu moczowego bakteriami jelitowymi, a same zakażenia dróg tego typu mają tendencję do nawrotów, jeśli nie zostanie wdrożone odpowiednie leczenie i profilaktyka.

Zapalenie pochwy i gruczołu krokowego

U kobiet osłabienie naturalnej flory bakteryjnej pochwy sprzyja namnażaniu się Enterococcus faecalis, co powoduje swędzenie, pieczenie i nietypową wydzielinę. U mężczyzn bakteria ta jest jedną z głównych przyczyn przewlekłego bakteryjnego zapalenia prostaty, wyjątkowo trudnego do wyleczenia ze względu na tworzony biofilm.

Zapalenie nerek i zakażenie krwi

Jeśli infekcja układu moczowego nie zostanie w porę wyleczona, bakterie mogą powędrować moczowodami aż do nerek, wywołując odmiedniczkowe zapalenie nerek z wysoką gorączką i silnym bólem okolicy lędźwiowej. Gdy Enterococcus faecalis przedostanie się do krwiobiegu, np. z zakażonej rany pooperacyjnej lub cewnika, może dojść do sepsy, a bakterie krążące we krwi mogą osiadać na zastawkach serca, prowadząc do groźnego dla życia zapalenia wsierdzia.

Rzadsze powikłania

Widać zatem, jak szeroki jest zakres tego, co ta jedna bakterii wywołuje – choroby o bardzo różnym umiejscowieniu, od jamy ustnej po ośrodkowy układ nerwowy, co dodatkowo pokazuje, dlaczego tak istotna jest profilaktyka. Do rzadszych, choć poważnych powikłań należą przewlekłe stany zapalne tkanek okołowierzchołkowych zęba po nieskutecznym leczeniu kanałowym oraz – niemal wyłącznie u noworodków i pacjentów po ciężkich urazach głowy lub operacjach neurochirurgicznych – zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Diagnostyka zakażenia Enterococcus faecalis

Objawy zakażenia bakteryjnego wywoływanego przez paciorkowca kałowego – pieczenie przy oddawaniu moczu czy ból podbrzusza – są uciążliwe, ale niespecyficzne, ponieważ identyczne dolegliwości mogą wywołać inne drobnoustroje, np. Escherichia coli. Dlatego w celu uzyskania diagnozy konieczne jest przeprowadzenie badań mikrobiologicznych, opartych na próbce pobranej z miejsca objętego stanem zapalnym: wymazie z rany, wymazie z pochwy, próbce krwi lub – najczęściej – próbce moczu.

Badanie ogólne moczu wykaże jedynie obecność stanu zapalnego, natomiast posiew moczu (badanie bakteriologiczne) pozwala dokładnie zidentyfikować szczep bakterii oraz określić ilość bakterii w próbce, tzw. miano. Kluczowym elementem diagnostyki jest antybiogram, czyli badanie wrażliwości wyhodowanej bakterii na różne antybiotyki – ze względu na naturalną i nabytą oporność Enterococcus faecalis (w tym groźne szczepy VRE oporne na wankomycynę) leczenie bez antybiogramu przypomina strzelanie z zawiązanymi oczami.

Leczenie infekcji paciorkowcowej wywołanej przez Enterococcus faecalis

Leczenie zakażenia bakterią Enterococcus faecalis, podobnie jak leczenie zakażenia enterococcus o innej lokalizacji, bywa procesem długotrwałym, ponieważ drobnoustrój ten jest naturalnie oporny na wiele powszechnie stosowanych antybiotyków, w tym cefalosporyny, a dodatkowo potrafi tworzyć biofilm chroniący go przed działaniem leków i układu odpornościowego. Leczenie paciorkowca występującego w drogach moczowych, ranach czy na cewnikach zawsze powinno opierać się na wyniku antybiogramu, ponieważ dobór leku „na wyczucie” często kończy się niepowodzeniem terapii.

W leczeniu zakażeń paciorkowcem najczęściej stosuje się:

• Amoksycylinę – lek pierwszego wyboru przy potwierdzonej wrażliwości bakterii, skuteczny zarówno w zakażeniach dróg moczowych, jak i infekcjach ogólnoustrojowych.
• Furaginę (furazydynę) – popularny w Polsce lek stosowany przy łagodnych, niepowikłanych zapaleniach pęcherza.
• Aminoglikozydy (np. gentamycynę) – najczęściej w połączeniu z amoksycyliną, zwłaszcza w ciężkich zakażeniach, takich jak zapalenie wsierdzia.
• Wankomycynę – podawaną dożylnie w cięższych przypadkach lub przy alergii na penicyliny.
• Linezolid – antybiotyk „ostatniej szansy” stosowany przy szczepach VRE opornych na wankomycynę.

Leczenie infekcji rozwijającej się na cewniku lub implancie zwykle wymaga również fizycznego usunięcia zakażonego elementu z ciała pacjenta, ponieważ sam antybiotyk nie jest w stanie przeniknąć przez warstwę biofilmu.

Jak zapobiegać zakażeniu Enterococcus faecalis?

Ponieważ paciorkowiec kałowy jest naturalnym mieszkańcem naszego organizmu i powszechnie występuje w środowisku, całkowite wyeliminowanie kontaktu z nim jest niemożliwe. Profilaktyka polega przede wszystkim na ograniczaniu ryzyka zakażenia poprzez odpowiednią higienę oraz ochronę naturalnej odporności organizmu, dzięki czemu do zakażenia organizmu bakteriami tego gatunku dochodzi rzadziej, a przy zakażeniu organizmu paciorkowcami łatwiej jest utrzymać kontrolę nad rozprzestrzenianiem się bakterii. Bakterie paciorkowca grupy enterokoków, do której należy Enterococcus faecalis, dobrze reagują na proste, systematycznie stosowane środki higieny, dlatego profilaktyka odgrywa tu tak istotną rolę.

• Mycie rąk wodą i mydłem po każdym skorzystaniu z toalety, po zmianie pieluchy u dziecka, po powrocie do domu z miejsc publicznych, a także przed przygotowywaniem posiłków – to najskuteczniejszy sposób mechanicznego usunięcia bakterii ze skóry dłoni. W tym celu warto sięgnąć po sprawdzone preparaty do mycia rąk i skóry dostępne w naszej ofercie.
• Dezynfekcja rąk w sytuacjach, gdy mycie wodą i mydłem jest utrudnione, np. poza domem, w szpitalu czy po kontakcie z powierzchniami w miejscach publicznych – pomocne będą profesjonalne środki do dezynfekcji rąk i skóry, które skutecznie redukują liczbę bakterii, w tym Enterococcus faecalis.
• Rozsądna antybiotykoterapia – antybiotyki wyłącznie z przepisu lekarza, nigdy „na zapas” przy infekcjach wirusowych, ponieważ niszczą one dobrą florę bakteryjną, ułatwiając namnażanie się opornego Enterococcus.
• Właściwa higiena toaletowa – podcieranie się w kierunku od przodu do tyłu, unikanie irygacji pochwy bez zalecenia lekarza oraz noszenie przewiewnej, bawełnianej bielizny.
• Ostrożność w miejscach publicznych – korzystanie z ręcznika papierowego do zamykania kranu i klamki w toaletach publicznych, noszenie klapek na basenach i w saunach oraz zwracanie uwagi na higienę rąk personelu medycznego podczas pobytu w szpitalu.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o Enterococcus faecalis

Czym jest Enterococcus faecalis i czy to niebezpieczna bakteria?

Enterococcus faecalis, czyli paciorkowiec kałowy, to naturalny składnik flory bakteryjnej jelit. Staje się niebezpieczny dopiero wtedy, gdy przedostanie się poza przewód pokarmowy lub gdy dojdzie do osłabienia odporności organizmu.

Jak dochodzi do zakażenia Enterococcus?

Najczęściej na skutek przeniesienia własnych bakterii z okolic odbytu w obręb układu moczowego, kontaktu z bakterią brudnych rąk lub dotknięcia zanieczyszczonych powierzchni w miejscach publicznych, takich jak toalety, baseny czy placówki medyczne.

Jakie są objawy zakażenia bakterią Enterococcus?

Najczęściej występują objawy typowe dla infekcji dróg moczowych: pieczenie i ból podczas oddawania moczu, częstomocz oraz zmiana wyglądu moczu. Przy poważniejszych zakażeniach mogą pojawić się gorączka, ból w okolicy lędźwiowej lub objawy ogólnoustrojowe.

Czym różni się Paciorkowiec kałowy od bakterii wywołującej ból gardła?

To zupełnie inne bakterie. Za ból gardła i klasyczne paciorkowcowe zapalenie gardła odpowiada zwykle inny gatunek z rodziny paciorkowców, natomiast Enterococcus faecalis wywołuje przede wszystkim infekcje układu moczowego, ran i zakażenia wewnątrzszpitalne, a nie choroby wywołuje w obrębie górnych dróg oddechowych.

Na czym polega leczenie infekcji paciorkowcowej wywołanej przez Enterococcus?

Leczenie zakażeń paciorkowcem opiera się na antybiotykoterapii dobranej na podstawie antybiogramu, najczęściej z użyciem amoksycyliny, furaginy, aminoglikozydów, a w cięższych przypadkach wankomycyny lub linezolidu. Leczenie infekcji na cewniku lub implancie często wymaga też usunięcia zakażonego elementu.

Czy zakażenie Enterococcus faecalis może prowadzić do poważnych powikłań?

Tak. Nieleczone zakażenie może prowadzić do zapalenia nerek, sepsy, a w skrajnych przypadkach do zapalenia wsierdzia lub zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, dlatego przy niepokojących objawach warto jak najszybciej zgłosić się do lekarza.

Powyższe udzielane informacje stanowią wyłącznie informację poglądową i nie zastępują konsultacji medycznej. W celu uzyskania diagnozy oraz zaplanowania leczenia zalecane jest zasięgnięcie osobistej porady lekarskiej.